Kdr kurkumin dn potnsi ntioksidn kstrk tnol rimpng tmu putih (Curcum zdori (Brg) Rosco.), tmu mgg (Curcum mngg Vl t Zyp.) dn tmu lwk (Curcum xnthorrhiz Roxb). Ros Sumrny, Rtn Djmil, Afrili Indir S. FAKULTAS FARMASI UNIVERSITAS PANCASILA mil : rosris15@yhoo.com ABSTRAK Kurkumin dlh slh stu nggot klompok snyw kurkuminoid dn mrupkn snyw pnciri (mrkr) pd tnmn suku zingibrc. Pnlitin ini dilkukn untuk mngthui kdr kurkumin dlm kstrk tnol scr Kromtogrfi Lpis Tipis (KLT) -Dnsitomtri dn ktivits ntioksidn kstrk tnol dri rimpng tmu putih, tmu mngg dn tmu lwk trhdp 1,1-difnil-2- pikrilhidrzil (DPPH). Hsil pnpisn fitokimi srbuk rimpng simplisi diprolh pd rimpmg tmu putih, tmu mngg, tmu lwk trdpt golongn snyw flvonoid, sponin, trpnoid, minyk tsiri. Kdr kurkumin pd kstrk tnol rimpng tmu putih sbsr 0,10%, tmu mngg sbsr 0,19% dn tmu lwk sbsr 0,51%. Hsil uji ktivits ntioksidn dngn mtod mtod DPPH diprolh nili IC50 dri kstrk tnol rimpng tmu mngg sbsr 233,18 g/ml, tmu putih sbsr 99,19 g/ml, tmu lwk sbsr 31,57 g/ml dn vitmin C sbgi kontrol positif sbsr 4,84 g/ml. Kdr kurkumin dn ktivits ntioksidn trhdp DPPH pling tinggi diprolh pd kstrk tnol rimpng tmu lwk. Kt Kunci: tmu putih, tmu mngg, tmu lwk, kurkumin, ntioksidn PENDAHULUAN Siring dngn kmjun ilmu pngthun dn tknologi dn prgsrn pol mkn yng cndrung tidk simbng mk pol pnykit muli brgsr dri pnykit infksi brlih pd pnykit dgnrtif sprti trosklrosis, pnykit jntung dn knkr yng kini cndrung mnjdi pnybb utm kmtin pd usi produktif (1). Pnybb utm pnykit dgnrtif ini dlh rdikl bbs yng brsl dri zt polutn limbh pbrik, sp rokok tu pol mkn yng tidk simbng. Rdikl bbs dlh snyw kimi dngn stu tu lbih lktron bbs yng tidk brpsngn, brsift sngt rktif dn tidk stbil; mudh mnyrng sl dlm tubuh. Sistim prthnnn tubuh mllui nzim sulfodimusts oksids tu ------------------------------------------------------------------------------------------------------ Sminr Nsionl POKJANAS TOIXLII, 20 Mi 2012
ktls kn mmutus rksi brnti dri rdikl bbs yng trdpt dlm tubuh. Pd kondisi ptologis, jumlh rdikl bbs dlm tubuh mningkt juh mlbihi ntioksidn yng d shingg untuk mnylmtkn sl-sl tubuh dri kruskn kibt dny rdikl bbs trsbut diprlukn supn ntioksidn dri lur (2). Antioksidn tlh bnyk diknl, diproduksi dn digunkn dlm brbgi industri. Snyw ntioksidn yng cukup diknl dlh Butyltdhydroxytolun (BHT) dn Butyltdhydroxynysol (BHA). Nmun bbrp hsil pnlitin yng dilkukn olh pr ilmuwn tlh mmbuktikn bhw ntioksidn sinttis trsbut mmpunyi fk smping yng brpotnsi sbgi krsinognik trhdp fk rproduksi dn mtbolism. Bbrp ntioksidn lmi dpt dihsilkn dri produk lmi sprti tnmn rmph, syurn dn buh. Tnmn rmph dpt mmpunyi dy ktivits ntioksidn lbih tinggi bil dibndingkn dngn buh dn syurn (3). Snyw kimi klompok ntioksidn sprti polifnol, flvonoid, vitmin C, vitmin E, btkrotn, kurkumin, ktkin dn rsvrtrol scr lmi trdpt dlm tnmn. Dintr tnmn rmph yng mngndung bhn ktif yng dpt mrdm rdikl bbs trsbut dlh tnmn yng trmsuk suku Zingibrc yng mliputi tmu putih (Curcum zdori (Brg.) Rosco), tmu mngg (Curcum mngg Vl t Zyp.) dn tmu lwk (Curcum xnthorrhiz Roxb.) (4). Pnlitin ini brtujun mntpkn kdr kurkumin dlm kstrk tnol rimpng tmu putih, tmu mngg dn tmu lwk dn mnguji ktivits ntioksidn msingmsing kstrk trhdp 1,1-difnil-2-pikrilhidrzil (DPPH). METODOLOGI PENELITIAN Bhn Pnlitin Rimpng tmu putih (Curcum zdori (Brg.) Rosco), tmu mngg (Curcum mngg Vl t Zyp.), tmu lwk (Curcum xnthorrhiz Roxb.) diprolh dri Blittro. Bhn yng lin yitu bku pmbnding kurkumin, vitmin C, tnol 96%, sm sulft, sm stt glsil, kloroform, prksi Drgndorff, prksi Myr, prksi Stisny, sm klorid, mil lkohol, NOH 1 N, tr, monik, bsi (III) klorid, ptrolum tr, mtnol dn DPPH. ------------------------------------------------------------------------------------------------------Sminr Nsionl POKJANAS TOIXLII, 20 Mi 2012
Alt Alt-lt gls, krts sring, pip kpilr 5 L, lmpng silik gl GF 254, bjn kromtogrfi, Dnsitomtr (Cmg TLC Scnnr 3), lt msrsi, rotvpor (Mrk Buchi Rotvpor R-200/205), spktrofotomtr ultrviolt-chy tmpk (Shimdzu UV-1601), timbngn mikro, pipt volum, ovn, mikro pipt. Pmbutn Ekstrk Sbnyk 350 grm msing srbuk rimpng yng sudh dikringkn dn dihluskn dikstrksi dngn cr dimsrsi pd suhu kmr mnggunkn tnol 96% sbnyk 4 litr. Filtrt hsil msrsi dipktkn dngn rotvpor pd suhu 50 C smpi diprolh kstrk kntl. Pnpisn Fitokimi Dilkukn idntifiksi golongn lkloid, flvonoid, sponin, tnin, kuinon, stroid tu trpnoid, kumrin, minyk tsiri (5). Pntpn Kdr Kurkumin Scr KLT-Dnsitomtri Lrutn bku pmbnding (kontrol positif) dlh lrutn kurkumin 200 g/ml. Lrutn uji dibut dngn mnimbng sksm 500 mg dri msing-msing kstrk kntl tnol rimpng dn dilrutkn dlm 10,0 ml tnol 96%. Cr pntpn: lrutn uji dn lrutn bku pmbnding msing-msing ditotolkn sbnyk 15 L pd lmpng silik gl GF 254; fs grk yitu kloroform-tnol 96%-sm stt glsil (94:5:1). Pngujin Aktivits Antioksidn Trhdp DPPH Pmbutn lrutn 1 mm DPPH Ditimbng sksm 39,5 mg DPPH (BM 394,32), kmudin dilrutkn dlm 100,0 ml mtnol dlm botol brwrn glp. Lrutn blnko Dipipt 1,0 ml lrutn DPPH 1 mm k dlm lbu tntukur 5-mL ditmbhkn mtnol smpi 5,0 ml dn dihomognkn, kmudin diinkubsi dlm inkubtor pd suhu 37 C slm 30 mnit. Srpn dibc lrutn ini diukur dngn spktrofotomtr UV-Vis pd pnjng glombng 515 nm. ------------------------------------------------------------------------------------------------------ Sminr Nsionl POKJANAS TOIXLII, 20 Mi 2012
Lrutn uji dn vitmin C (kontrol positif) Ditimbng sksm 5 mg kstrk msing-msing smpl, dimsukkn k dlm lbu tntukur 5-mL ditmbhkn mtnol d 5,0 ml, dihomognkn shingg diprolh lrutn dngn konsntrsi 1000 g/ml (lrutn induk). K dlm msing-msing lbu tntukur dri brbgi konsntrsi ditmbhkn 1,0 ml lrutn DPPH 1 mm dn mtnol smpi volum mncpi 5,0 ml. Stlh dihomognkn, lrutn diinkubsi dlm pd suhu 37 C slm 30 mnit, srpn diukur pd λ 515 nm. Ab As Rumus : %Inhibisi = 100% Ab Ab = srpn lrutn blnko DPPH dlm mtnol. As = sis srpn DPPH stlh brksi dngn smpl HASIL DAN PEMBAHASAN Pnpisn Fitokimi Tbl 1. Hsil pnpisn fitokimi. Golongn snyw Tmu putih Tmu mngg Tmu lwk Alkloid - - - Flvonoid ++ + ++ Sponin ++ ++ + Tnin - - - Kuinon - - - Stroid & Trpnoid ++ Trpnoid + Trpnoid Kumrin - - - Minyk tsiri ++ + +++ Ktrngn: - : Rksi ngtif + : Rksi positif, intnsits lmh ++ : Rksi positif, intnsits kut +++ : Rksi positif, intnsits lbih kut ++ Trpnoid Pntpn Kdr Kurkumin Scr KLT-Dnsitomtri Pmishn kurkuminoid dilkukn scr Kromtogrfi Lpis Tipis (KLT) dngn fs grk : kloroform-tnol 96%-sm stt glsil (94:5:1). Diprolh tig brck brwrn kuning yitu brck prtm : hrf 75-79 (kurkumin), brck kdu : hrf 43-47 (dmtoksikurkumin) dn brck ktig: hrf 30-35 (bisdmtoksikurkumin). Lus drh msing-msing brck diukur dngn dnsitomtr pd pnjng glombng ------------------------------------------------------------------------------------------------------ Sminr Nsionl POKJANAS TOIXLII, 20 Mi 2012
mksimum 426 nm. Dngn mmbndingkn lus drh msing-msing brck lrutn uji dngn lus drh lrutn pmbnding (kurkumin) diprolh kdr msing-msing kstrk rimpng sprti yng trtr pd tbl 2. Kdr kurkumin yng trdpt pd kstrk tnol rimpng tmu lwk pling bsr dri kdr kurkumin yng trdpt pd rimpng tmu mngg dn tmu putih brdsrkn pngukurn lus drh brck. Tbl 2. Kdr kurkumin dlm kstrk tnol. Ekstrk tnol Kdr kurkumin (%) Tmu putih 0,10 0,0031 Tmu mngg 0,19 0,0131 Tmu lwk 0,51 0,0155 Ktrngn : stip pntpn kdr dilkukn tig kli pngulngn. Uji Aktivits Antioksidn Trhdp DPPH Nili prdmn (% inhibisi) msing-msing kstrk tnol rimpng tu vitmin C diprolh dri slisih nili srpn lrutn uji (5 tingktn konsntrsi) trhdp nili srpn lrutn blnko. Hubungn ntr konsntrsi dn prsntsi inhibisi dri msing-msing kstrk trdpt pd grfik 1,2,3 dn 4. 60 l ik 50 r d ) 40 n (% 30 20 r d m b b s P 10 0 y = 0,4494x +5,4252 R = 0,9297 l 60 ik 50 d ) r n (% 40 m s 30 d b b r 20 P 10 0 y = 0,1736x +9,5257 R = 0,9046 0 20 40 60 80 100 120 Konsntrsi (Ηg/mL) 0 20 40 60 80 1 00 120 Konsntrsi ( g/ml) Prdmn Rdikl bbs (%) Prdmn r dikl bbs (%) Linr (Prdmn Rdikl bbs (%)) Linr (Pr dmn rdikl bbs (%)) Gmbr 1Aktivits ntioksidn rimpng tmu putih Gmbr 2. Aktivits ntioksidn rimpng tmu mngg ) s (% l b b ik d r n m r d P 120 100 80 60 40 20 0 y = 0,8877x + 25,053 R = 0,8903 120 l ik 100 d ) r 80 n (% s m b 60 d r b 40 P 20 y = 5,1673x +25,186 R = 0,9223 0 20 40 60 80 100 120 0 Konsntrsi ( g/ml) 0 5 10 15 20 Konsntrsi ( g/ml) Prdmn rdikl bbs (%) Prdmn rdikl bbs (%) Linr (Prdmn rdikl bbs (%)) Linr (Prdmn rdikl bbs (%)) Gmbr 3. Aktivits ntioksidn rimpng tmu lwk Gmbr 4. Aktivits ntioksidn vitmin C ------------------------------------------------------------------------------------------------------ Sminr Nsionl POKJANAS TOIXLII, 20 Mi 2012
Pd pnlitin ini diprolh nili IC50 kstrk tnol rimpng tmu putih sbsr 99,19 g/ml, nili IC50 kstrk tnol rimpng tmu mngg sbsr 233,18 g/ml, nili IC50 kstrk tnol rimpng tmu lwk sbsr 31,57 g/ml, nili IC50 vitmin C sbsr 4,84 g/ml. Dri ktig kstrk tnol trsbut rimpng tmu lwk mmiliki ktivits ntioksidn trtinggi sbgi pnngkp rdikl bbs yng brbhy bgi tubuh SIMPULAN Brdsrkn dt yng diprolh, dpt dimbil ksimpuln sbgi brikut : 1. Pd smu srbuk simplisi rimpng tmu putih, tmu mngg dn tmu lwk trdpt golongn snyw flvonoid, sponin, trpnoid dn minyk tsiri. 2. Kdr kurkumin pling bsr (0,51%) diprolh pd kstrk tnol rimpng tmu lwk 3. Nili IC 50 pling bsr (31,57 g/ml) diprolh pd kstrk tnol rimpng tmu lwk SARAN Agr dilkukn pnlitin ntioksidn scr in-vivo untuk mnili kmmpun mningktkn ktivits nzim sulfodismuts oksids (SOD) dn kmmpun mngurngi kruskn yng ditimbulkn olh rdikl bbs dngn mngukur kdr mlonil dildhid (MDA). DAFTAR PUSTAKA 1. Dprtmn Kshtn Rpublik Indonsi. Pol pnykit pnybb kmtin di Indonsi. Jkrt: Bdn Pnlitin Pngmbngn Kshtn, 2002. hl. 9-27. 2. Hlliwl B, Guttridg JMC, Fr rdicl in biology nd mdicin 3nd dition. Oxford: Univrsity Prss; 1999. hl. 23-31, 105-15. 3. Hrnni, Rhrdjo M. Tnmn brkhsit ntioksidn. Jkrt: Pnbr Swdy; 2005. hl. 3-20. 4. Windono T, Prfti N. Curcum zdori (Brg.) Rosco: Kjin pustk kndungn kimi dn ktivits frmkologik. Artocrpus 2002;2(1):1-10. 5. Frnsworth NR. Biologicl nd Phytochmicl Scrning of Plnt. J.Phrm. Sci, 1986: 55(3). hl. 225-6. ------------------------------------------------------------------------------------------------------ Sminr Nsionl POKJANAS TOIXLII, 20 Mi 2012