SAIFULMUJANI RESEARCH AND CONSULTING (SMRC) LEMBAGA SURVEI INDONESIA (LSI) METODOLOGI QUICK COUNT PILPRES METODOLOGI Populasi Quick Cout adala seluru suara sa dari pemili di seluru TPS (tempat pemuguta suara) dalam pemilia Preside-Wakil Preside (pilpres) pada 9 Juli 2014. Sampel dipili dega metode stratified-cluster radom samplig dari populasi tersebut. Prosedur pemilia sampel sebagai berikut. Pertama-tama, populasi pemili yag tersebar di 478.883 TPS secara asioal dikelompokka (stratifikasi) meurut provisi. Selajutya di masig-masig provisi dipili TPS (sebagai cluster) secara radom dega jumla proporsioal, da seluru suara pemili di TPS terpili mejadi sample Quick Cout. Stratifikasi dilakuka utuk meigkatka represetasi sampel seigga meguragi error dalam simple radom samplig. Cluster diguaka utuk efisiesi karea kalau sampel ditarik dari populasi idividu pemili maka sampel aka sagat meyebar, da juga masig-masig idividu tersebut tidak puya bukti tercatat pilia mereka dalam pilpres. Dari 4000 TPS awal sebagai cluster atau primary samplig uit, yag direcaaka secara asioal, data yag masuk ke pusat data sebayak 3990 TPS (99,75%). Sebayak 0,25% TPS tidak masuk dataya karea alasa tekis di lapaga. Dari 3990 TPS, diperole 1.110.562 sampel suara sa. Formula Estimasi Perolea Suara da Margi of Error Perolea suara calo da margi of error diitug dega formula yag sesuai dega metode stratified-cluster samplig sebagai berikut (Cocra 1977, Sceaffer at al. 1996): Estimasi perolea suara calo: pˆ 33 1 i1 N y i 33 1 i1 N x i (1a) Margi of error pada tigkat kepercayaa 95%: 1 1 Bilaga 2 dalam formula (1b) diguaka sebagai peggati z 0.025 =1.96, karea estimator proporsi suara calo tidak secara persis berdistribusi ormal (Sceaffer at al. 1996). 1
moe 2 SE 2 di maa : N y x i i Xˆ 1 Xˆ = total tpsdi provisi ( N = bayakyatpssampel di provisi = jumla suara calo di tpsi provisi = jumla suara sa di tpsi provisi 33 1 i1 N x i 2 33 2 1 N ) Var( y px ˆ estimasi totalsuara sa dalam pilpres i i ) (1b) Nocoverage Luar Negeri Pemilia preside-wakil preside diadaka di dalam egeri da di luar egeri. Namu Quick Cout aya dilakuka di dalam egeri. Nocoverage luar egeri tersebut bisa meamba error Quick Cout. Besara bias akibat ocoverage luar egeri dalam Quick Cout pilpres belum bisa diketaui, karea sampai saat tulisa ii dibuat Komisi Pemilia Umum (KPU) belum selesai melakuka rekapitulasi. Namu dari pegalama pemilu legislatif (pileg) April 2014 yag lalu, bias Quick Cout akibat ocoverage luar egeri sagat kecil. Bias pada masig-masig partai tidak lebi 0.03%, rata-rata 0.0105%. Da bila partai-partai dikelompokka ke dalam dua kelompok sesuai dukuga partaipartai tersebut teradap calo preside-wakil preside, biasya mala lebi kecil lagi, yaki 0.0068% (Tabel 1). Tabel 1. Bias Akibat Nocoverage Luar Negeri dalam Quick Cout Pileg 2014 Dalam Negeri TOTAL SUARA Luar Negeri Total Dalam Negeri % SUARA Luar Negeri PARTAI NASDEM 8,381,861 20,951 8,402,812 6.73% 4.97% 6.72% 0.01% PKB 11,271,543 27,414 11,298,957 9.05% 6.51% 9.04% 0.01% PKS 8,418,461 61,743 8,480,204 6.76% 14.66% 6.79% 0.03% PDIP 23,569,327 112,144 23,681,471 18.92% 26.63% 18.95% 0.03% GOLKAR 18,357,776 74,536 18,432,312 14.74% 17.70% 14.75% 0.01% GERINDRA 14,727,668 32,703 14,760,371 11.82% 7.76% 11.81% 0.01% DEMOKRAT 12,685,248 43,665 12,728,913 10.18% 10.37% 10.19% 0.00% PAN 9,469,342 12,279 9,481,621 7.60% 2.92% 7.59% 0.02% PPP 8,145,465 12,023 8,157,488 6.54% 2.85% 6.53% 0.01% HANURA 6,561,886 17,612 6,579,498 5.27% 4.18% 5.26% 0.00% PBB 1,822,163 3,587 1,825,750 1.46% 0.85% 1.46% 0.00% PKPI 1,140,558 2,536 1,143,094 0.92% 0.60% 0.91% 0.00% Total 124,551,298 421,193 124,972,491 100.00% 100.00% 100.00% RATA-RATA BIAS 0.0105% PRO NO 1 73,626,123 240,536 73,866,659 59.11% 57.11% 59.11% 0.0068% PRO NO 2 50,925,175 180,657 51,105,832 40.89% 42.89% 40.89% 0.0068% Total BIAS ABSOLUT QUICK COUNT PILEG 2014 = (Dalam Negeri - Total) 2
Kecilya bias coverage pada quick cout pileg disebabka ole ukura populasi yag memili secara sa di luar egeri sagat kecil (aya 0.34% dari populasi total). Di sampig itu komposisi suara partai di luar egeri juga mirip dega komposisi suara partai di dalam egeri. Rasio atara bias dega stadard error (SE) Quick Cout SMRC dalam pileg sekitar 5%. Berdasarka pegalama dalam pileg tersebut, formula moe Quick Cout pilpres disesuaika dega memasukka kompoe bias (Kis 1965): moe adj 2 SE 2 Bias 2 2 SE 2 (5% SE) 2 2 SE 1.0012 moe1.0012 (1c) Hasil Quick Cout Pilpres 2014 Validasi Sampel Secara umum, sampel Quick Cout pilpres SMRC sagat dekat karakteristikya dega populasi dari KPU diliat dari sebara meurut wilaya (Tabel 2). Rata-rata simpaga absolut atara sampel da populasi Daftar Pemili Tetap (DPT) aya 0.06%. Dega kemiripa atara sampel da populasi ii, asil Quick Cout diyakii bisa mejadi ladasa yag kuat utuk meyimpulka asil pemilu secara keselurua. Tabel 2. Distribusi Sampel Quick Cout SMRC da Populasi dari KPU dalam Pilpres TPS QC TOTAL TPS (KPU) SAMPEL DPT QC TOTAL DPT (KPU) PROVINSI TOTAL % TOTAL % TOTAL % TOTAL % NANGGROE ACEH DARUSSALAM 79 2.0 9,508 2.0 28,695 1.8 3,330,719 1.8 SUMATERA UTARA 229 5.7 27,378 5.7 82,101 5.2 9,900,202 5.3 SUMATERA BARAT 92 2.3 11,001 2.3 30,314 1.9 3,611,551 1.9 RIAU 102 2.6 12,166 2.5 35,964 2.3 4,208,306 2.2 JAMBI 63 1.6 7,523 1.6 21,662 1.4 2,480,927 1.3 SUMATERA SELATAN 137 3.4 16,361 3.4 46,493 3.0 5,865,025 3.1 BENGKULU 35 0.9 4,220 0.9 11,567 0.7 1,379,067 0.7 LAMPUNG 125 3.1 15,010 3.1 50,809 3.2 5,976,211 3.2 KEP BANGKA BELITUNG 23 0.6 2,741 0.6 8,008 0.5 924,750 0.5 KEPULAUAN RIAU 26 0.7 3,129 0.7 10,959 0.7 1,323,627 0.7 DKI JAKARTA 104 2.6 12,408 2.6 58,111 3.7 7,096,168 3.8 JAWA BARAT 628 15.7 75,151 15.7 280,869 17.9 33,045,159 17.6 JAWA TENGAH 566 14.2 67,850 14.2 225,845 14.4 27,385,210 14.5 DI YOGYAKARTA 70 1.8 8,354 1.7 22,449 1.4 2,752,275 1.5 JAWA TIMUR 635 15.9 75,979 15.9 252,932 16.1 30,639,893 16.3 BANTEN 148 3.7 17,693 3.7 68,188 4.3 7,985,601 4.2 BALI 50 1.3 5,939 1.2 24,370 1.5 2,942,282 1.6 NUSA TENGGARA BARAT 71 1.8 8,552 1.8 27,537 1.8 3,522,679 1.9 NUSA TENGGARA TIMUR 80 2.0 9,605 2.0 25,940 1.6 3,185,121 1.7 KALIMANTAN BARAT 98 2.5 11,703 2.4 29,698 1.9 3,506,277 1.9 KALIMANTAN TENGAH 49 1.2 5,856 1.2 15,239 1.0 1,819,955 1.0 KALIMANTAN SELATAN 73 1.8 8,728 1.8 22,699 1.4 2,820,304 1.5 KALIMANTAN TIMUR 71 1.8 8,549 1.8 23,513 1.5 2,925,330 1.6 SULAWESI UTARA 35 0.9 4,166 0.9 16,531 1.1 1,887,055 1.0 SULAWESI TENGAH 49 1.2 5,857 1.2 16,368 1.0 1,935,604 1.0 SULAWESI SELATAN 140 3.5 16,757 3.5 52,895 3.4 6,323,711 3.4 SULAWESI TENGGARA 41 1.0 4,849 1.0 15,131 1.0 1,798,732 1.0 GORONTALO 16 0.4 1,932 0.4 6,632 0.4 794,450 0.4 SULAWESI BARAT 23 0.6 2,767 0.6 7,237 0.5 887,577 0.5 MALUKU 27 0.7 3,251 0.7 10,663 0.7 1,216,296 0.6 MALUKU UTARA 18 0.5 2,123 0.4 8,069 0.5 840,253 0.4 PAPUA BARAT 21 0.5 2,614 0.5 6,213 0.4 713,902 0.4 PAPUA 66 1.7 9,113 1.9 29,151 1.9 3,222,426 1.7 TOTAL 3990 100.0 478,833 100.0 1,572,852 100.0 188,246,645 100.0 3
Perolea Suara Calo Dari total sampel sebayak 1.110.562 suara sa yag diperole dari 3990 TPS, pasaga Jokowi-JK memperole suara 52.98% da pasaga Prabowo-Hatta memperole suara 47.02%. (Tabel 3) Selisi suara kedua pasaga sekitar 5.96%, semetara margi of error Quick Cout yag diitug dega formula (1c) iala 0.62% pada tigkat kepercayaa 95%. Karea itu, selisi suara kedua pasaga sigifika secara statistik. Da dega demikia, pasaga Jokowi-JK diprediksi memeagka pemilia preside-wakil preside. Tabel 3. Hasil Quick Cout Pilpres SMRC JUMLAH TOTAL SAMPEL SUARA % SUARA PROVINSI TPS NO 1 NO 2 SUARA SAH NO 1 NO 2 MOE (+/-) (%) NANGGROE ACEH DARUSSALAM 79 8,339 7,546 15,885 52.50 47.50 4.41 SUMATERA UTARA 229 23,733 29,402 53,135 44.67 55.33 3.52 SUMATERA BARAT 92 14,184 4,914 19,098 74.27 25.73 3.35 RIAU 102 12,288 10,396 22,684 54.17 45.83 4.40 JAMBI 63 7,174 7,066 14,240 50.38 49.62 5.41 SUMATERA SELATAN 137 18,347 16,465 34,812 52.70 47.30 2.97 BENGKULU 35 4,191 4,222 8,413 49.82 50.18 5.30 LAMPUNG 125 17,185 19,624 36,809 46.69 53.31 3.05 KEP BANGKA BELITUNG 23 1,631 3,660 5,291 30.83 69.17 6.95 KEPULAUAN RIAU 26 2,633 4,703 7,336 35.89 64.11 7.35 DKI JAKARTA 104 20,062 24,342 44,404 45.18 54.82 2.91 JAWA BARAT 628 119,223 80,688 199,911 59.64 40.36 1.27 JAWA TENGAH 566 55,260 105,953 161,213 34.28 65.72 1.32 DI YOGYAKARTA 70 7,699 10,267 17,966 42.85 57.15 2.68 JAWA TIMUR 635 86,248 97,182 183,430 47.02 52.98 1.57 BANTEN 148 27,091 20,872 47,963 56.48 43.52 2.75 BALI 50 4,566 12,642 17,208 26.53 73.47 3.35 NUSA TENGGARA BARAT 71 14,945 5,673 20,618 72.49 27.51 2.91 NUSA TENGGARA TIMUR 80 6,420 12,571 18,991 33.81 66.19 5.54 KALIMANTAN BARAT 98 9,174 12,923 22,097 41.52 58.48 6.76 KALIMANTAN TENGAH 49 4,506 5,926 10,432 43.19 56.81 5.42 KALIMANTAN SELATAN 73 7,944 7,745 15,689 50.63 49.37 3.37 KALIMANTAN TIMUR 71 5,641 9,537 15,178 37.17 62.83 3.36 SULAWESI UTARA 35 5,113 6,228 11,341 45.08 54.92 6.46 SULAWESI TENGAH 49 5,337 6,542 11,879 44.93 55.07 5.42 SULAWESI SELATAN 140 10,726 25,387 36,113 29.70 70.30 2.83 SULAWESI TENGGARA 41 4,409 5,558 9,967 44.24 55.76 4.88 GORONTALO 16 2,664 2,141 4,805 55.44 44.56 7.93 SULAWESI BARAT 23 1,317 3,870 5,187 25.39 74.61 5.94 MALUKU 27 3,685 4,363 8,048 45.79 54.21 12.91 MALUKU UTARA 18 3,097 1,996 5,093 60.81 39.19 9.71 PAPUA BARAT 21 1,293 3,124 4,417 29.27 70.73 10.26 PAPUA 66 6,601 14,308 20,909 31.57 68.43 8.41 TOTAL 3990 522,726 587,836 1,110,562 47.02 52.98 0.62 Pegalama pada Quick Cout Pileg Pada pileg yag lalu, SMRC melakuka quick cout dega metode stratifiedcluster radom samplig dega memili 2000 TPS secara asioal utuk memprediksi perolea suara partai-partai. Hasil Quick Cout tersebut sagat akurat. Rata-rata selisi absolut (Mea Absolut Deviatio--MAD) atara asil quick cout SMRC da rekapitulasi KPU sagat kecil, yaki 0.11% (Tabel 3b). Hasil Quick Cout pileg yag tidak berbeda jau asil KPU tersebut meujukka bawa sampel suara pemili dari 2000 TPS secara asioal suda sagat baik utuk memprediksi asil pemilu. 4
Tabel 3b. Hasil Quick Cout SMRC dalam Pileg 2014 Partai KPU SMRC SELISIH ABSOLUT Nasdem 6.72 6.68 0.04 PKB 9.04 9.08 0.04 PKS 6.79 6.90 0.11 PDIP 18.95 18.90 0.05 Golkar 14.75 14.96 0.21 Geridra 11.81 11.99 0.18 Demokrat 10.19 10.00 0.19 PAN 7.59 7.64 0.05 PPP 6.53 6.32 0.21 Haura 5.26 5.13 0.13 PBB 1.46 1.43 0.03 PKPI 0.91 0.99 0.08 RATA-RATA SELISIH ABSOLUT 0.11 Jumla sampel da cluster (TPS) Quick Cout dalam pilpres 2 kali lebi bayak dibadig jumla pada Quick Cout pileg. Dega jumla berlipat itu, diarapka asil quick cout pilpres bisa lebi akurat lagi. MASALAH GRAFIK STABILITAS SUARA Selai megasilka data persetase perolea suara calo, Quick Cout SMRC juga dilegkapi dega istrume aalisis berupa grafik stabilitas suara. Grafik stabilitas suara pada dasarya adala catata istoris perolea suara kumulatif calo di dalam dereta periode data masuk. Dega grafik stabilitas, perkembaga suara calo dapat diketaui. Di sampig itu, grafik stabilitas juga bergua utuk medeteksi apaka suara calo igga periode ke-t suda stabil atau masi aka megalami perubaa. Pada saat quick cout berlagsug, grafik stabilitas teryata tidak berjala dega bear. Perkembaga suara calo dalam grafik stabilitas megalami perubaa pola dari periode ke periode, seigga membigugka da meimbulka pertayaa dari berbagai piak. Apa sumber masalaya? Sumber masalaya terletak pada kesalaa algoritma da pemrograma di sisi IT. Da masala tersebut baru selesai diatasi setela proses Quick Cout berakir. Berikut ii pejelasa atas masala pada grafik stabilitas dalam Quick Cout SMRC-LSI. 5
Formula Stabilitas Suara Dega otasi: N = Total tps di provisi t = bayakya tps sampel dari provisi yag masuk igga periode ke t y ti = jumla suara calo di tps i provisi dari data yag masuk igga periode ke t x ti = jumla suara sa di tps i provisi dari data yag masuk igga periode ke t t = 1,..., T ; di maa T adala periode terakir (ketika data terbaru masuk) = 1,..., 33 i = 1,..., t Estimasi suara calo igga periode ke t dalam proses Quick Cout: pˆ t 33 t 1 i1 N t y ti 33 t 1 i1 N t x ti (2) Data dalam grafik stabilitas suara disusu dari dereta pˆ, pˆ,..., pˆ. Dalam praktik pada ari-h, terdapat kesalaa algoritma da pemrograma dalam megitug data stabilitas suara. Secara matematis, kesalaa algoritma tersebut meyebabka formula estimasi suara calo igga periode ke t mejadi: 1 2 T pˆ t 33 t 1 i1 N T y ti 33 t 1 i1 N T x ti (3) Iila yag meyebabka megapa grafik perkembaga suara calo berubauba pola dari periode ke periode. Efek Kesalaa Algoritma Pada Grafik Stabilitas Suara Berikut ii disajika coto proses megitug data stabilitas suara dari beberapa data pertama yag masuk. PERIODE DATA MASUK (t) Tabel 4. Data Awal Quick Cout 1 2 3 4 5 6 7 8 9 KODE TPS PBR011 PBR009 KBR072 NTT032 SLB014 SLB011 MLU011 SLS024 PBR016 PRABOWO-HATTA 0 3 5 10 40 46 334 77 7 JOKOWI-JK 96 77 141 167 166 137 67 111 185 Keteraga data (Tabel 4): Data pertama berasal dari TPS berkode PBR011 dega perolea suara Prabowo-Hatta 0, Jokowi-JK 96. Data ke-2 berasal dari TPS berkode PBR009 dega perolea suara Prabowo-Hatta 3, Jokowi-JK 77. 6
Data ke-3 berasal dari TPS berkode KBR072, dega perolea suara Prabowo-Hatta 5, Jokowi-JK 141. Data ke-4 berasal dari TPS berkode NTT032, dega perolea suara Prabowo-Hatta 10, Jokowi-JK 167. Data ke-5 berasal dari TPS berkode SLB014 dega perolea suara Prabowo-Hatta 40, Jokowi-JK 166. Data ke-6 berasal dari TPS berkode SLB011 dega perolea suara Prabowo-Hatta 46, Jokowi-JK 137. Data ke-7 berasal dari TPS berkode MLU011 dega perolea suara Prabowo-Hatta 334, Jokowi-JK 67. Data ke-8 berasal dari TPS berkode SLS024 dega perolea suara Prabowo- Hatta 77, Jokowi-JK 111. Data ke-9 berasal dari TPS berkode PBR016 dega perolea suara Prabowo-Hatta 7, Jokowi-JK 185 Hasil pegituga data stabilitas suara utuk sejumla data awal Quick Cout (semuaya dari Idoesia bagia Tega da Timur; asil pegituga di Idoesia Timur 2 jam lebi cepat dari di WIB) tersebut disajika dalam Tabel 5 da Tabel 6. Tabel 5 meyajika data stabilitas yag sala, da Tabel 6 meyajika data stabilitas suara yag bear atau searusya. Pegituga dilakuka dega peragkat luak R (Package Survey). Tabel 5. Data Stabilitas Suara yag Sala: Diitug dega Formula (3) [megguaka algoritma yag sala] PERIODE (t) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 KODETPS PBR011 PBR009 KBR072 NTT032 SLB014 SLB011 MLU011 SLS024 PBR016 PRABOWO-HATTA 0 3 5 10 40 46 334 77 7 JOKOWI-JK 96 77 141 167 166 137 67 111 185 Perolea suara kumulatif p1 = p1 T 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 6.40% 6.64% 19.62% 27.84% 27.59% p2 = p2 T 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 93.60% 93.36% 80.38% 72.16% 72.41% Data Stabilitas Suara masuk = 1 (T=1) masuk = 2 (T=2) masuk = 3 (T=3) masuk = 4 (T=4) masuk = 5 (T=5) masuk = 6 (T=6) masuk = 7 (T=7) masuk = 8 (T=8) masuk = 9 (T=9) p1 t 0.00% p2 t 100.00% p1 t 0.00% 1.70% p2 t 100.00% 98.30% p1 t 0.00% 1.70% 3.22% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 6.40% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 93.60% PERUBAHAN PERTAMA (SUMBER: MASUKNYA DATA KEDUA DARI SULAWESI BARAT) p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 5.45% 6.64% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 94.55% 93.36% Algoritma yag sala meyebabka data stabilitas suara tidak kosiste dega perolea suara kumulatif. p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 5.45% 6.64% 19.62% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 94.55% 93.36% 80.38% p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 5.45% 6.64% 19.62% 27.84% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 94.55% 93.36% 80.38% 72.16% TERJADI PERUBAHAN KEDUA (SUMBER: MASUKNYA DATA KETIGA DARI PAPUA BARAT) p1 t 0.00% 1.70% 3.28% 4.41% 5.52% 6.74% 19.90% 28.09% 27.59% p2 t 100.00% 98.30% 96.72% 95.59% 94.48% 93.26% 80.10% 71.91% 72.41% DAN SETERUSNYA Ket: p1 = perolea suara kumulatif calo omor urut 1, p2= perolea suara kumulatif calo omor urut 2 7
Tabel 6. Data Stabilitas Suara Searusya: Diitug dega Formula (2) [megguaka algoritma yag bear] PERIODE (t) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 KODETPS PBR011 PBR009 KBR072 NTT032 SLB014 SLB011 MLU011 SLS024 PBR016 PRABOWO-HATTA 0 3 5 10 40 46 334 77 7 JOKOWI-JK 96 77 141 167 166 137 67 111 185 Perolea suara kumulatif p1 = p1 T 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 6.40% 6.64% 19.62% 27.84% 27.59% p2 = p2 T 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 93.60% 93.36% 80.38% 72.16% 72.41% Data Stabilitas Suara masuk = 1 (T=1) masuk = 2 (T=2) masuk = 3 (T=3) masuk = 4 (T=4) masuk = 5 (T=5) masuk = 6 (T=6) masuk = 7 (T=7) masuk = 8 (T=8) masuk = 9 (T=9) p1 t 0.00% p2 t 100.00% p1 t 0.00% 1.70% p2 t 100.00% 98.30% p1 t 0.00% 1.70% 3.22% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 6.40% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 93.60% p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 6.40% 6.64% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 93.60% 93.36% Dega algoritma yag bear, data stabilitas suara kosiste dega perolea suara kumulatif p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 6.40% 6.64% 19.62% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 93.60% 93.36% 80.38% p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 6.40% 6.64% 19.62% 27.84% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 93.60% 93.36% 80.38% 72.16% p1 t 0.00% 1.70% 3.22% 4.36% 6.40% 6.64% 19.62% 27.84% 27.59% p2 t 100.00% 98.30% 96.78% 95.64% 93.60% 93.36% 80.38% 72.16% 72.41% DAN SETERUSNYA Ket: p1 = perolea suara kumulatif calo omor urut 1, p2= perolea suara kumulatif calo omor urut 2 Tabel 5 mejelaska bawa algoritma yag sala meyebabka data stabilitas suara tidak kosiste dega data perolea suara kumulatif, seigga grafik terus beruba pola dari periode ke periode. Pada periode-periode awal, data stabilitas suara mulai megalami perubaa pola ketika data masuk 6 TPS. Da kemudia beruba ke pola yag lai ketika data masuk 9 TPS. Begitu seterusya setiap ada data yag masuk. Perubaa-perubaa pola dalam grafik stabilitas terjadi secara beragsuragsur, seigga adaya masala dalam grafik stabilitas tidak terliat ketika data yag masuk masi sedikit. Masala baru terliat dega jelas ketika data yag masuk suda bayak, di maa grafik stabilitas meyajika gambar yag sama sekali berbeda dega grafik stabilitas sebelumya. Bila megguaka algoritma yag bear, grafik stabilitas suara searusya kosiste dega perolea suara kumulatif. Bila megguaka formula (2), masukya data pada periode t tidak aka meguba perolea suara kumulatif pada periode t-1, t-2,..., 1. (liat Tabel 6) Gambar 1 - Gambar 14 dapat memperjelas perubaa pada grafik stabilitas akibat kesalaa algoritma pada beberapa periode data masuk. Di sampig itu, disajika pula grafik stabilitas suara yag bear atau searusya di periode yag sama. Dari Gambar 1 - Gambar 14 terliat bawa kesalaa algoritma meyebabka data stabilitas suara tidak meggambarka perkembaga suara calo yag sebearya. Pola perkembaga suara calo beruba-uba dari periode ke periode. Perubaa mecolok terliat ketika total data masuk lebi dari 600 TPS, di maa grafik stabilitas itu tidak meujukka pera uggulya Prabowo-Hatta di periodeperiode awal, juga tidak meujukka adaya crossig ketika Jokowi-JK kembali uggul. 8
Masala pada grafik stabilitas suara semata-mata disebabka adaya kesalaa algoritma da pemrograma di sisi IT. Namu demikia, yag palig petig, masala pada grafik stabilitas suara tersebut sama sekali tidak berpegaru teradap asil pegituga total perolea suara calo maupu statistik-statistik yag lai. Gambar 1: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 1 TPS T=1 9
Gambar 2: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 2 TPS T=2 10
Gambar 3: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 3 TPS T=3 11
Gambar 4: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 4 TPS T=4 12
Gambar 5: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 5 TPS T=5 13
Gambar 6: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 6 TPS T=6 Perubaa pertama. Ketika total data masuk 6 TPS, data stabilitas di uruta ke-5 beruba 14
Gambar 7: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 7 TPS T=7 15
Gambar 8: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 8 TPS T=8 16
Gambar 9: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 9 TPS T=9 Perubaa kedua. Ketika total data masuk 9 TPS, data stabilitas di uruta 3-8 beruba 17
Gambar 10: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 300 TPS T=300 18
Gambar 11: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 600 TPS T=600 19
Gambar 12: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 900 TPS T=900 Perubaa suda terliat mecolok: grafik stabilitas tidak lagi meujukka keuggula Prabowo-Hatta di periode awal 20
Gambar 13: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 1200 TPS T=1200 21
Gambar 14: Perbadiga Grafik Stabilitas yag Dibuat dega Algorima yag Sala (Formula 3) da dega Algoritma yag Bear (Formula 2) pada Saat Total Data Masuk = 3990 TPS T=3990 Peutup Pejelasa Masala Stabilitas Suara Tulisa ii secara keselurua mejelaska bawa masala grafik stabilitas dalam Quick Cout SMRC-LSI disebabka ole kesalaa dari sisi algoritma da pemrograma IT, buka karea itervesi maual. Da yag palig petig, masala grafik stabilitas tersebut sama sekali tidak berpegaru teradap proses pegituga total perolea suara calo maupu pegituga statistik-statistik laiya. Hal ii dikareaka grafik stabilitas dibuat melalui proses yag terpisa dari pegituga statistik yag lai. Semoga pejelasa ii bergua bagi semua piak yag peduli dega masala ii. 22
MANAGEMENT DAN ORGANISASI PENANGGUNG JAWAB: Djayadi Haa, P.D (Direktur Riset) MANAGER: DENI IRVANI, Msi MAN POWER: Eumerator: 4000 orag Spot cecker: 400 orag Area coordiator: 19 orag Asiste area coordiator: 50 orag Call ceter da validator: 60 orag Statistik: 2 orag IT: 7 orag Teaga laiya: 10 orag Total: 4548 orag REFERENSI Cocra, W.G. 1977. Samplig Teciques, 3rd ed. New York: Wiley. Kis, L. 1965. Survey Samplig. New York: Wiley. Lumley, T. 2012. survey: aalysis of complex survey samples. R package versio 3.28-2 Sceaffer, R.L., Medeall, W., ad Ott, L. 1996. Elemetary Survey Samplig, 5t ed. Belmot, Calif [u.a.]: Duxbury Press. 23